Logo delftsepost.nl


 'Soo D'Oude Songen, Soo Pijpen De Jonge' van Jan Steen.
'Soo D'Oude Songen, Soo Pijpen De Jonge' van Jan Steen. (Foto: )

Symboliek in de schilderkunst

Jeroen Stolk

Over Vanitasstillevens

In de wetenschap leiden nieuwe inzichten en theorieën vaak tot tegenargumenten en pogingen ze weer te ontkrachten. De kunsthistorie vormt hierop geen uitzondering. Het was kunsthistoricus Eddy de Jongh die voor grote opschudding zorgde door te stellen dat schilderijen uit de Gouden Eeuw een veelheid aan verborgen symboliek bevatten.

Regio - De meest onschuldige tafereeltjes zouden verwijzingen bevatten naar erotiek of zouden een moralistische boodschap herbergen. Al snel zette zijn openbaring aan tot nader onderzoek waaruit steeds meer symboliek naar voren kwam. Zo zou de appel staan voor spirituele kennis terwijl de citroen zou verwijzen naar de valse liefde. De perzik stond voor de lust maar kersen verwezen slechts naar het voorjaar. Religie was de spil van de samenleving in die tijd. Het verbaast daarom niemand dat ook hier gebruik gemaakt werd van iconologie. Zowel de aardbei als de noot symboliseerden de drie-eenheid. De luit kon verwijzen naar de lof aan god, maar kon tevens staan voor nutteloos tijdverdrijf door de rijke bovenlaag. Ook de appel kon een tweede betekenis hebben. Wanneer deze vrucht in het paradijs werd afgebeeld stond ze voor het bewustzijn van goed en kwaad. Of er al dan niet sprake is van symboliek en welke betekenis daaraan toegekend moet worden zal afgeleid moeten worden uit de context. Een tamelijk bekende vorm van symboliek vormde de zogenaamde vanitasstillevens. De benaming vanitas is ontleend aan het bijbelboek Prediker waarin verhaald wordt over 'Vanitas vanitatum, omnia vanitas', hetgeen zoveel betekent als 'IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid'. Deze stillevens vestigden de aandacht op de vergankelijkheid, het tijdelijke en de ijdelheid. Dit werd gesymboliseerd door middel van zandlopers, schedels, verwelkte bloemen, gedoofde kaarsen, zeepbellen, vergane boeken, klokken, omgevallen glazen enzovoort. Met de opkomst van de iconologie in de kunsthistorische wetenschap lijken met name de werken van Jan Steen te kunnen rekenen op hernieuwde belangstelling. Werden ze eerst nog gezien als gezellige, rommelige, alledaagse tafereeltjes, nu lijken ze te zijn verworden tot een les in normen en waarden. Met name het schilderij 'Meisje in de slaapkamer' dat in het bezit is van de Britse koningin Elizabeth, lijkt één grote verwijzing te zijn naar lust, erotiek en overspel. Zijn 'Soo D'Oude Songen, Soo Pijpen De Jonge' beeldt onder meer uit dat sommige ouders een slecht voorbeeld zijn voor hun kinderen. De laatste jaren komt er steeds meer kritiek op de vermeende symboliek. Voor sommigen gaat dit net even te ver. Ook zij erkennen het gebruik van iconologie maar waarschuwen om niet achter elk detail een verborgen boodschap te zien. Verschil van inzicht zal er altijd wel blijven. Laten we daarom vanuit onze eigen optiek blijven genieten van al het moois dat ons op canvas of paneel is nagelaten.

reageer als eerste
Meer berichten

Shopbox